แผ่นดินไหว 7.3 เขย่าเมือง! ทางด่วนยักษ์พังถล่ม เสียชีวิตกว่า 6,400 ราย!

ภาพทางด่วนขนาดมหึมาที่พลิกตะแคงลงมาจนเกือบแตะพื้นถนน กลายเป็นหนึ่งในภาพเหตุการณ์ภัยพิบัติที่สร้างความตกตะลึงไปทั่วโลก หลังเกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ในญี่ปุ่นเมื่อวันที่ 17 มกราคม พ.ศ. 2538 แรงสั่นสะเทือนรุนแรงทำให้โครงสร้างพื้นฐานหลายแห่งพังเสียหาย โดยเฉพาะทางด่วนฮันชิน (Hanshin Expressway) บริเวณฟุคาเอะ ซึ่งมีช่วงสะพานคอนกรีตยาวประมาณ 630 เมตรพลิกเอียงและพังถล่มลงมาอย่างน่าสะพรึงกลัว 

เหตุการณ์ครั้งนี้เป็นส่วนหนึ่งของแผ่นดินไหวฮันชิน-อาวาจิ หรือที่รู้จักกันในชื่อแผ่นดินไหวโกเบ ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงเช้ามืด ขณะที่ประชาชนส่วนใหญ่ยังอยู่ภายในบ้านและกำลังพักผ่อน เวลาประมาณ 05.46 น. ตามเวลาท้องถิ่น พื้นดินเกิดการสั่นสะเทือนอย่างรุนแรง โดยมีจุดกำเนิดบริเวณตอนเหนือของเกาะอาวาจิ ใกล้กับเมืองโกเบ จังหวัดเฮียวโงะ

แรงสั่นสะเทือนครั้งนี้มีขนาดประมาณ 7.3 ตามข้อมูลที่ใช้อ้างอิงในปัจจุบัน และส่งผลกระทบต่อพื้นที่เมืองที่มีประชากรหนาแน่นอย่างรุนแรง ในช่วงเวลาเพียงไม่กี่วินาที อาคารบ้านเรือนจำนวนมากพังถล่ม ถนนแตกร้าว ระบบรถไฟได้รับความเสียหาย ขณะที่ระบบไฟฟ้า ประปา และก๊าซในหลายพื้นที่หยุดทำงาน

หนึ่งในจุดที่กลายเป็นภาพจำของภัยพิบัติคือทางด่วนฮันชินสายโกเบ ซึ่งเป็นเส้นทางคมนาคมสำคัญที่เชื่อมต่อพื้นที่ต่าง ๆ ในภูมิภาคคันไซ ทางด่วนส่วนหนึ่งถูกสร้างเป็นทางยกระดับ โดยใช้เสาคอนกรีตเสริมเหล็กขนาดใหญ่รองรับพื้นถนนและน้ำหนักของยานพาหนะที่สัญจรผ่านในแต่ละวัน

แต่เมื่อเกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง เสาคอนกรีตที่รองรับทางด่วนบางต้นกลับได้รับความเสียหายอย่างหนัก จนไม่สามารถรักษาความมั่นคงของโครงสร้างด้านบนได้ พื้นทางด่วนจึงเกิดการเอียงและพลิกตะแคงลงมาด้านข้าง ภาพที่ปรากฏหลังเหตุการณ์เผยให้เห็นถนนยกระดับขนาดมหึมาที่ล้มลงเป็นแนวยาว คล้ายกำแพงคอนกรีตขนาดใหญ่ที่ถูกผลักให้พังออกจากตำแหน่งเดิม

บริเวณฟุคาเอะเป็นจุดที่เกิดความเสียหายอย่างรุนแรง โดยมีช่วงสะพานทั้งหมด 18 ช่วงได้รับความเสียหายและพลิกคว่ำ งานศึกษาทางวิศวกรรมระบุว่าทางด่วนส่วนนี้มีความยาวประมาณ 630-635 เมตร และสร้างเสร็จตั้งแต่ปี พ.ศ. 2512 โครงสร้างประกอบด้วยเสาคอนกรีตทรงกลมที่เชื่อมต่อกับพื้นทางด่วนเป็นระบบเดียวกัน เมื่อเสารองรับสูญเสียกำลัง โครงสร้างด้านบนจึงไม่สามารถตั้งอยู่ในตำแหน่งเดิมได้อีกต่อไป

ภาพทางด่วนที่พลิกเอียงลงมาสร้างความตกตะลึงให้กับผู้พบเห็น เพราะเป็นโครงสร้างขนาดใหญ่ที่ปกติผู้คนเชื่อมั่นว่าจะสามารถรองรับน้ำหนักได้อย่างมั่นคง แต่เหตุการณ์ครั้งนี้แสดงให้เห็นว่าแรงจากแผ่นดินไหวสามารถสร้างความเสียหายต่อโครงสร้างได้มากกว่าที่หลายคนคาดคิด โดยเฉพาะเมื่อแรงสั่นสะเทือนเกิดขึ้นอย่างรุนแรงและส่งผลต่อเสารองรับหลายต้นพร้อมกัน

หลังเกิดเหตุ เจ้าหน้าที่ต้องเร่งปิดกั้นพื้นที่บริเวณทางด่วนที่พังถล่ม เพื่อป้องกันไม่ให้ประชาชนเข้าใกล้โครงสร้างที่ยังมีความเสี่ยงต่อการเคลื่อนตัวหรือพังลงมาเพิ่มเติม หน่วยงานด้านคมนาคมและวิศวกรเริ่มสำรวจความเสียหายของทางด่วน รวมถึงสะพานและอาคารอื่น ๆ ในพื้นที่ ขณะเดียวกันทีมกู้ภัยต้องเข้าช่วยเหลือประชาชนที่ติดอยู่ในอาคารบ้านเรือนและพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากแผ่นดินไหว

ความเสียหายไม่ได้จำกัดอยู่เพียงทางด่วนเท่านั้น เพราะเมืองโกเบยังเผชิญกับอาคารที่พังถล่มจำนวนมาก โดยเฉพาะบ้านไม้เก่าที่ไม่สามารถต้านทานแรงสั่นสะเทือนได้ นอกจากนี้ยังเกิดไฟไหม้หลายร้อยจุด และระบบท่อประปาที่ได้รับความเสียหายทำให้การดับเพลิงเป็นไปอย่างยากลำบาก ถนนหลายสายไม่สามารถใช้งานได้ตามปกติ ขณะที่การขนส่งอาหาร น้ำดื่ม และสิ่งของจำเป็นต้องเผชิญกับอุปสรรคอย่างหนัก

ตัวเลขความสูญเสียของเหตุการณ์นี้สะท้อนให้เห็นถึงขนาดของภัยพิบัติได้อย่างชัดเจน โดยมีผู้เสียชีวิตรวม 6,434 ราย ผู้สูญหาย 3 ราย และผู้ได้รับบาดเจ็บ 43,792 รายทั่วพื้นที่ประสบภัย นอกจากนี้ยังมีบ้านเรือนจำนวนมากพังถล่มหรือได้รับความเสียหาย ประชาชนหลายแสนคนต้องออกจากที่พักอาศัยและไปอยู่ในศูนย์พักพิงชั่วคราว

สิ่งสำคัญที่ต้องแยกให้ชัดเจนคือ ตัวเลขผู้เสียชีวิต 6,434 รายเป็นยอดรวมจากภัยพิบัติแผ่นดินไหวฮันชิน-อาวาจิทั้งหมด ไม่ใช่จำนวนผู้เสียชีวิตจากเหตุทางด่วนฟุคาเอะพังถล่มเพียงจุดเดียว เพราะความสูญเสียส่วนใหญ่เกิดจากหลายสาเหตุ ทั้งอาคารบ้านเรือนพังถล่ม ไฟไหม้ และความเสียหายของโครงสร้างพื้นฐานในพื้นที่ต่าง ๆ

สำหรับผู้คนในเมืองโกเบ เช้าวันนั้นจึงกลายเป็นช่วงเวลาที่ไม่มีใครลืมได้ง่าย ๆ เพราะพื้นที่ที่เคยเป็นเมืองอุตสาหกรรมและศูนย์กลางการเดินทางที่คึกคัก กลับกลายเป็นพื้นที่ประสบภัยในเวลาอันรวดเร็ว ภาพบ้านเรือนที่พังเสียหาย ถนนที่แตกร้าว และทางด่วนขนาดใหญ่ที่พลิกตะแคงลงมา กลายเป็นหลักฐานของพลังธรรมชาติที่สามารถเปลี่ยนเมืองทั้งเมืองได้ภายในเวลาเพียงไม่กี่วินาที

เหตุการณ์ครั้งนี้ไม่ได้สร้างความสูญเสียเฉพาะชีวิตและทรัพย์สินเท่านั้น แต่ยังทำให้ญี่ปุ่นต้องกลับมาทบทวนความปลอดภัยของสิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่ โดยเฉพาะทางด่วนและสะพานที่สร้างขึ้นก่อนมีการปรับปรุงมาตรฐานการออกแบบต้านทานแผ่นดินไหวอย่างจริงจัง และนำไปสู่การตรวจสอบโครงสร้างพื้นฐานทั่วประเทศในเวลาต่อมา

หลังเหตุการณ์แผ่นดินไหวโกเบผ่านพ้นไป ภาพทางด่วนฮันชินบริเวณฟุคาเอะที่พลิกตะแคงลงมาได้กลายเป็นกรณีศึกษาสำคัญของวงการวิศวกรรมโครงสร้าง เพราะคำถามที่ทุกคนต้องการคำตอบไม่ใช่เพียงว่าแผ่นดินไหวรุนแรงแค่ไหน แต่ยังรวมถึงเหตุใดเสาคอนกรีตที่รองรับทางด่วนจึงไม่สามารถต้านทานแรงสั่นสะเทือนได้ และมีปัจจัยอะไรบ้างที่ทำให้โครงสร้างขนาดใหญ่พังถล่มลงมาเป็นแนวยาว

การตรวจสอบหลังเกิดเหตุพบว่า จุดอ่อนสำคัญส่วนหนึ่งอยู่ที่เสาคอนกรีตเสริมเหล็กซึ่งทำหน้าที่รองรับพื้นทางด่วน เมื่อเกิดแผ่นดินไหว พื้นดินจะเคลื่อนตัวในแนวต่าง ๆ ทำให้เสาต้องรับแรงด้านข้างอย่างรุนแรง แรงดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว แต่เกิดซ้ำอย่างรวดเร็วตามจังหวะการสั่นของพื้นดิน ส่งผลให้เสาบางต้นเกิดรอยแตกร้าวและเสียรูปอย่างหนัก

ในทางวิศวกรรม เสาคอนกรีตต้องรับทั้งแรงอัดจากน้ำหนักของโครงสร้างด้านบน แรงดัดจากการเคลื่อนตัว และแรงเฉือนที่เกิดขึ้นเมื่อมีแรงกระทำในแนวด้านข้าง หากเสาไม่ได้รับการออกแบบให้มีความสามารถในการเสียรูปและดูดซับพลังงานจากแผ่นดินไหวอย่างเพียงพอ ก็อาจเกิดความเสียหายอย่างรวดเร็วเมื่อแรงที่ได้รับสูงเกินขีดจำกัด

งานตรวจสอบความเสียหายของสะพานหลังแผ่นดินไหวระบุว่า เสาบางต้นบริเวณฟุคาเอะเกิดความเสียหายรุนแรงจากแรงเฉือนและแรงดัด โดยรายละเอียดการเสริมเหล็กภายในเสามีส่วนเกี่ยวข้องกับความสามารถในการรับแรงดังกล่าว โดยเฉพาะเหล็กปลอกที่มีหน้าที่ช่วยยึดคอนกรีตและควบคุมการแตกร้าว หากมีปริมาณหรือระยะห่างไม่เหมาะสม เสาอาจสูญเสียความแข็งแรงได้เมื่อเผชิญแรงสั่นสะเทือนอย่างหนัก

อีกประเด็นสำคัญคือทางด่วนบริเวณนี้สร้างเสร็จตั้งแต่ปี พ.ศ. 2512 ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่มาตรฐานการออกแบบต้านทานแผ่นดินไหวยังแตกต่างจากข้อกำหนดที่พัฒนาขึ้นในเวลาต่อมา วิศวกรจึงต้องตรวจสอบว่ารายละเอียดการออกแบบในยุคนั้นมีข้อจำกัดอย่างไร และเหตุใดโครงสร้างจึงไม่สามารถรับแรงแผ่นดินไหวที่เกิดขึ้นจริงได้

การศึกษาของนักวิจัยด้านวิศวกรรมแผ่นดินไหวพบว่า เสาบางต้นมีรายละเอียดการเสริมเหล็กตามแนวยาวและแนวขวางที่ไม่เพียงพอต่อความต้องการด้านความเหนียวของโครงสร้าง โดยเฉพาะความสามารถในการรับแรงเฉือนและการเสียรูปซ้ำ ๆ ประเด็นเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของคำอธิบายว่าทำไมเสารองรับจึงเกิดความเสียหายอย่างรุนแรงเมื่อได้รับแรงสั่นสะเทือน

อย่างไรก็ตาม สาเหตุของการพังถล่มไม่ได้มีเพียงเรื่องการออกแบบเสาเท่านั้น นักวิจัยยังศึกษาบทบาทของดินและฐานราก เพราะทางด่วนไม่ได้ตั้งอยู่บนพื้นแข็งที่ไม่มีการเคลื่อนตัว แต่มีระบบฐานรากและเสาเข็มที่ต้องทำงานร่วมกับชั้นดินโดยรอบ เมื่อเกิดแผ่นดินไหว ลักษณะของชั้นดินอาจส่งผลต่อรูปแบบและความรุนแรงของแรงสั่นสะเทือนที่ส่งไปยังโครงสร้างได้

งานวิจัยของ Costis Syngros, George Mylonakis และ George Gazetas ซึ่งศึกษาการพังถล่มของทางด่วนฟุคาเอะ พบว่าปฏิสัมพันธ์ระหว่างดิน ฐานราก และโครงสร้างมีส่วนทำให้ระบบได้รับผลกระทบมากขึ้น โดยชั้นดินสามารถเปลี่ยนลักษณะความถี่ของคลื่นสั่นสะเทือน ขณะที่ความยืดหยุ่นของดินและฐานรากอาจเปลี่ยนพฤติกรรมการสั่นของสะพาน ทำให้เสาบางต้นต้องรับความต้องการด้านความเหนียวสูงขึ้นกว่ากรณีที่ฐานเสาถูกยึดแน่นอย่างสมบูรณ์

ข้อค้นพบดังกล่าวทำให้การวิเคราะห์เหตุการณ์มีความซับซ้อนมากขึ้น เพราะการพังถล่มไม่ได้เกิดจากแรงแผ่นดินไหวเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับหลายปัจจัยที่ทำงานร่วมกัน ทั้งความรุนแรงของแรงสั่นสะเทือน รายละเอียดการออกแบบเสา ความสามารถในการเสียรูปของคอนกรีต ระบบฐานราก และลักษณะของชั้นดินในบริเวณก่อสร้าง

หลังจากนั้น ญี่ปุ่นได้เร่งปรับปรุงแนวทางการออกแบบและตรวจสอบสะพาน โดยให้ความสำคัญกับการเสริมกำลังโครงสร้างที่สร้างขึ้นตามมาตรฐานเก่า หน่วยงานด้านคมนาคมต้องประเมินเสาและจุดเชื่อมต่อของทางยกระดับทั่วประเทศ เพื่อค้นหาส่วนที่อาจมีความเสี่ยงต่อการพังถล่มเมื่อเกิดแผ่นดินไหวรุนแรงอีกครั้ง

มาตรการปรับปรุงที่นำมาใช้มีทั้งการเพิ่มความแข็งแรงของเสาคอนกรีต การเสริมเหล็กปลอก การหุ้มเสาด้วยแผ่นเหล็กหรือวัสดุเสริมแรง ตลอดจนการปรับปรุงจุดเชื่อมต่อระหว่างเสาและคาน เป้าหมายคือทำให้โครงสร้างสามารถรับแรงด้านข้างและเสียรูปได้มากขึ้นโดยไม่สูญเสียกำลังรับน้ำหนักอย่างฉับพลัน

นอกจากนี้ ยังมีการพัฒนาแนวคิดการออกแบบให้โครงสร้างสามารถดูดซับพลังงานจากแผ่นดินไหวได้ โดยยอมให้บางส่วนเกิดการเสียรูปอย่างควบคุมได้ แทนที่จะพยายามทำให้ทุกส่วนแข็งเกร็งจนไม่สามารถเคลื่อนตัวได้เลย เพราะโครงสร้างที่มีความเหนียวเหมาะสมจะช่วยลดโอกาสการพังทลายแบบฉับพลัน และเพิ่มเวลาให้ผู้คนสามารถอพยพออกจากพื้นที่อันตรายได้

การฟื้นฟูทางด่วนฮันชินเองก็เป็นงานขนาดใหญ่ที่ต้องใช้เวลาและการวางแผนอย่างรอบคอบ เนื่องจากเส้นทางดังกล่าวมีความสำคัญต่อระบบเศรษฐกิจและการเดินทางของเมืองโกเบ การซ่อมแซมจึงไม่ได้มุ่งเพียงนำถนนกลับมาเปิดใช้งาน แต่ยังต้องเพิ่มความปลอดภัยของโครงสร้างให้เหมาะสมกับความเสี่ยงจากแผ่นดินไหวในอนาคตด้วย งานศึกษาการฟื้นฟูทางด่วนระบุว่าการกลับมาเปิดใช้งานเส้นทางที่ได้รับความเสียหายต้องอาศัยความพยายามอย่างมาก โดยมีเป้าหมายสำคัญทั้งด้านความปลอดภัยและการฟื้นตัวของเมือง

บทเรียนจากภัยพิบัติโกเบยังส่งผลต่อการพัฒนาแนวทางตรวจสอบอาคารและสะพานในประเทศอื่น ๆ เพราะแสดงให้เห็นว่าโครงสร้างที่เคยใช้งานได้ตามปกติเป็นเวลาหลายสิบปี ไม่ได้หมายความว่าจะปลอดภัยจากแผ่นดินไหวทุกระดับ โดยเฉพาะอาคารและสะพานที่สร้างขึ้นตามมาตรฐานเก่า ซึ่งอาจไม่สอดคล้องกับความรู้ทางวิศวกรรมในปัจจุบัน

การตรวจสอบโครงสร้างเป็นประจำจึงมีความสำคัญ ไม่ว่าจะเป็นการตรวจหารอยแตกร้าวของคอนกรีต การตรวจสภาพเหล็กเสริม การประเมินฐานราก หรือการตรวจสอบจุดเชื่อมต่อที่อาจเสื่อมสภาพตามอายุการใช้งาน หากพบความผิดปกติควรดำเนินการซ่อมแซมหรือเสริมความแข็งแรงก่อนที่ความเสียหายจะขยายตัว

สำหรับทางด่วนฟุคาเอะ ภาพสะพานที่พลิกตะแคงลงมายังคงเป็นหลักฐานสำคัญของความรุนแรงของแผ่นดินไหวโกเบ และเป็นตัวอย่างที่ถูกนำมาศึกษาเพื่อพัฒนาความปลอดภัยของโครงสร้างพื้นฐานมาจนถึงปัจจุบัน

แม้เหตุการณ์จะผ่านมาหลายสิบปีแล้ว แต่บทเรียนจากภัยพิบัติครั้งนี้ยังคงมีความหมายอย่างมาก เพราะการออกแบบสะพานและอาคารไม่ได้มีหน้าที่เพียงรองรับการใช้งานในชีวิตประจำวันเท่านั้น แต่ต้องสามารถปกป้องชีวิตของผู้คนเมื่อเกิดภัยธรรมชาติที่รุนแรงเกินคาดด้วย

ท้ายที่สุด โศกนาฏกรรมครั้งนี้เตือนให้เห็นว่า ความแข็งแรงของสิ่งก่อสร้างไม่สามารถวัดได้จากขนาดหรือรูปลักษณ์ภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยการออกแบบที่เหมาะสม วัสดุที่ได้มาตรฐาน การตรวจสอบอย่างต่อเนื่อง และการเตรียมพร้อมรับมือกับภัยพิบัติ เพราะเมื่อแผ่นดินเริ่มสั่นสะเทือน ความปลอดภัยที่เตรียมไว้ตั้งแต่ก่อนเกิดเหตุอาจเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในการลดความสูญเสียของชีวิตมนุษย์